Tìm lối đi riêng từ xu hướng "bảo tàng số" thế giới
Trên thế giới, việc sử dụng các giải pháp kỹ thuật cao để tái hiện di tích không còn là câu chuyện mới. Từ những mô hình phục dựng không gian tại đấu trường La Mã, lăng mộ Ai Cập đến không gian nghệ thuật số tại Mori Building (Nhật Bản) hay Bảo tàng Louvre (Pháp), công nghệ đang được nhiều quốc gia sử dụng nhằm hỗ trợ bảo tồn và giới thiệu các giá trị văn hóa đến công chúng. Tại Việt Nam, xu hướng ứng dụng công nghệ trong khai thác di sản về đêm ngày càng được quan tâm. Tour đêm Nhà tù Hỏa Lò sử dụng hệ thống âm thanh, ánh sáng và các hiệu ứng nhấn sáng, hắt bóng nhằm tái hiện không gian lịch sử, đồng thời dẫn dắt cảm xúc người xem qua từng điểm tham quan. Trong khi đó, tour đêm Hoàng thành Thăng Long kết hợp trải nghiệm thực tế với công nghệ trình chiếu laser trên các di tích khảo cổ, cho phép du khách tham gia hoạt động giải mã hiện vật và tìm hiểu lịch sử theo hình thức tương tác. Trong bối cảnh đó, tour đêm Văn Miếu - Quốc Tử Giám lựa chọn ứng dụng công nghệ tương tác và trình chiếu 3D Mapping nhằm hỗ trợ giới thiệu lịch sử, văn hóa của di tích theo hình thức trực quan, Trong bối cảnh đó, tour đêm Văn Miếu - Quốc Tử Giám lựa chọn ứng dụng công nghệ và trình chiếu 3D Mapping nhằm hỗ trợ giới thiệu lịch sử, văn hóa của di tích theo hình thức trực quan, tạo điều kiện để du khách tham gia trải nghiệm nhiều hơn.
Việc ứng dụng công nghệ giúp chuyển tải các tư liệu lịch sử từ hình thức văn bản sang hình ảnh, âm thanh và trải nghiệm tương tác. Qua đó, nội dung về truyền thống hiếu học và tinh thần tôn sư trọng đạo được tiếp cận theo cách dễ hiểu hơn đối với công chúng. Không chỉ góp phần làm mới hình thức tham quan, các giải pháp công nghệ còn giúp mở rộng khả năng tiếp cận di sản đối với những nhóm công chúng trẻ tuổi - những người vốn quen thuộc với môi trường số và các hình thức tiếp nhận thông tin trực quan. Đây cũng là một trong những hướng đi được nhiều đơn vị quản lý di sản lựa chọn nhằm đáp ứng nhu cầu trải nghiệm ngày càng đa dạng của du khách.
Không gian trải nghiệm đa giác quan
Hành trình khám phá Văn Miếu về đêm được thiết kế theo trình tự “Nghe - Làm - Xem”. Tại khu Nhập đạo, du khách được lắng nghe các nội dung như “Lời ru của mẹ” và “Lời dạy của cha”, kết hợp cùng hệ thống âm thanh và ánh sáng nhằm giới thiệu những giá trị gắn với truyền thống hiếu học và tinh thần tôn sư trọng đạo. Tiếp đó, tại khu Học đường, khách tham quan có cơ hội trải nghiệm các hoạt động tương tác như đối thoại cùng Rùa AI hoặc sử dụng kính thực tế ảo VR để thử hoạt động viết chữ trong không gian số.
Theo chia sẻ từ hướng dẫn viên tour đêm, các hoạt động tương tác ứng dụng công nghệ nhận được sự quan tâm của nhiều khách tham quan, đặc biệt là học sinh, sinh viên và khách quốc tế. Trong quá trình trải nghiệm, không ít du khách chủ động đặt câu hỏi về lịch sử khoa cử, các bậc hiền tài cũng như ý nghĩa của những biểu tượng xuất hiện trong chương trình. Điều này cho thấy công nghệ đang góp phần hỗ trợ việc truyền tải các giá trị văn hóa, lịch sử của di tích theo cách trực quan hơn.
Màn trình diễn 3D Mapping tại sân Thái Học là điểm nhấn của chương trình tham quan. Bằng việc ứng dụng công nghệ đồ họa và hệ thống máy chiếu công suất cao, câu chuyện về đạo học Việt Nam cùng tinh thần tôn sư trọng đạo được trình chiếu trên không gian kiến trúc của di tích. Thông qua các lớp hình ảnh chuyển động được thiết kế phù hợp với cấu trúc kiến trúc của khu Thái Học, những biểu tượng quen thuộc như cá chép hóa rồng, khoa cử hay lễ vinh quy bái tổ được tái hiện sinh động hơn. Cách thể hiện này giúp người xem tiếp cận các nội dung lịch sử, văn hóa thông qua hình ảnh và hiệu ứng thị giác thay vì chỉ tiếp nhận thông tin dưới dạng văn bản.
Đằng sau màn trình diễn là quá trình chuẩn bị kỹ thuật nhằm bảo đảm hiệu ứng hình ảnh phù hợp với đặc điểm kiến trúc của di tích. Anh Tuấn Nghĩa - Kỹ thuật viên phụ trách hệ thống 3D Mapping cho biết: "Thách thức lớn nhất không chỉ là độ sáng mà là độ chính xác. Chúng tôi đã phải nghiên cứu rất kỹ cách nước ngoài xử lý ánh sáng trên các bề mặt di tích có độ lồi lõm và chất liệu phức tạp. Ánh sáng phải được lập trình chính xác đến từng milimet để vừa tạo ra hiệu ứng thị giác bùng nổ, vừa làm nổi bật được các biểu tượng văn hóa truyền thống như cá chép hóa rồng hay vinh quy bái tổ".
Sức hút đối với công chúng
Hiệu quả thực tế từ giải pháp số hóa này đã được chứng minh bằng sự quan tâm ổn định, đều đặn của công chúng vào mỗi dịp cuối tuần. Chị Thanh Nhàn - Quản lý vận hành Tour đêm Văn Miếu chia sẻ: "Chúng tôi rất phấn khởi khi thấy tour đêm tiếp cận được nhiều đối tượng khán giả mới, đặc biệt là các bạn trẻ và du khách quốc tế. Các suất chiếu 3D Mapping hay khu vực trải nghiệm kính VR và hệ thống Rùa AI luôn nhận được sự quan tâm lớn. Việc điều phối dòng người vừa đảm bảo trải nghiệm trọn vẹn cho khách, vừa giữ gìn tính tôn nghiêm của di tích là ưu tiên hàng đầu của đội ngũ vận hành." Ghi nhận thực tế cho thấy nhiều du khách dành thời gian trải nghiệm tại các khu vực ứng dụng công nghệ trước khi theo dõi chương trình trình chiếu chính. Không ít người lựa chọn ghi hình, chụp ảnh hoặc chia sẻ trải nghiệm trên các nền tảng mạng xã hội. Điều này phần nào cho thấy sức hấp dẫn của các hình thức tương tác mới trong không gian di sản.
Bên cạnh việc tạo thêm điểm nhấn cho hoạt động tham quan, các công nghệ như 3D Mapping, thực tế ảo (VR) hay trí tuệ nhân tạo (AI) còn góp phần đa dạng hóa cách tiếp cận di sản đối với công chúng. Thay vì chỉ quan sát hiện vật hoặc đọc các bảng thông tin giới thiệu, du khách có cơ hội tương tác trực tiếp với nội dung lịch sử thông qua hình ảnh, âm thanh và các hoạt động trải nghiệm. Những trải nghiệm "mắt thấy, tai nghe, tay chạm" không chỉ giữ chân người dân Thủ đô mà còn tạo nên sợi dây kết nối văn hóa bền bỉ với cả những du khách từ phương xa. Bà Saffron, một nữ du khách người Anh, hào hứng bày tỏ cảm nhận về hành trình: "Mọi thứ thật sự rất ấn tượng và mới mẻ. Tôi thấy cách các bạn kết hợp giữa một địa danh cổ kính với các hiệu ứng âm thanh, ánh sáng hiện đại như thế này rất thú vị. Nó giúp cho một vị khách nước ngoài như tôi cảm thấy dễ tiếp cận và có sự kết nối với văn hóa Việt Nam hơn. Đây thực sự là một trải nghiệm đáng nhớ và khác biệt so với những tour du lịch thông thường mà tôi từng tham gia."
Trong bối cảnh nhu cầu trải nghiệm của công chúng ngày càng đa dạng, các giải pháp công nghệ được xem là công cụ hỗ trợ hiệu quả trong việc giới thiệu những giá trị lịch sử, văn hóa theo hình thức trực quan và dễ tiếp cận hơn. Tuy nhiên, công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ chứ không thay thế giá trị nguyên gốc của di sản. Sức hấp dẫn của tour đêm vẫn đến từ chính những câu chuyện lịch sử, truyền thống hiếu học và không gian kiến trúc đặc trưng của Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Khi được kết hợp một cách phù hợp, công nghệ trở thành cầu nối giúp công chúng tiếp cận những giá trị ấy theo phương thức gần gũi hơn với đời sống đương đại.
Có thể nói, sự kết hợp giữa công nghệ và di sản tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho thấy những nỗ lực làm mới hoạt động tham quan trong bối cảnh chuyển đổi số. Qua đó, các giá trị văn hóa truyền thống có thêm cơ hội tiếp cận nhiều nhóm công chúng hơn, đặc biệt là thế hệ trẻ.
