Đây là sự kiện học thuật - chính sách quan trọng nhằm góp phần nhận diện những yêu cầu mới của phát triển đất nước trong bối cảnh quốc tế và trong nước biến đổi nhanh chóng, đồng thời làm rõ các luận cứ khoa học và thực tiễn cho việc xác lập mô hình phát triển mới của Việt Nam trong giai đoạn 2026 - 2030 và những năm tiếp theo.
Phát biểu khai mạc Diễn đàn, PGS.TS Nguyễn Đức Minh - Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam nhấn mạnh, thế giới đang chứng kiến sự bùng nổ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Những yếu tố này không còn là xu hướng mà đã trở thành nền tảng quyết định năng lực cạnh tranh và triển vọng phát triển của mỗi quốc gia.
Thực tiễn cho thấy các nền kinh tế tận dụng tốt thành tựu công nghệ đã bứt phá mạnh mẽ, trong khi những quốc gia chậm thích ứng đối mặt với nguy cơ tụt hậu. Đối với Việt Nam, phát triển dựa trên khoa học công nghệ và chuyển đổi số không chỉ là lựa chọn chiến lược mà còn là yêu cầu tất yếu, đòi hỏi phải triển khai một cách toàn diện, đưa công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành trung tâm của quá trình phát triển.
Tại Diễn đàn, TS. Nguyễn Đức Hiển - Phó Trưởng ban Ban Chính sách, chiến lược Trung ương nêu rõ, theo chương trình công tác năm 2026, Ban được giao chủ trì xây dựng đề án đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Một số nội dung về tăng trưởng kinh tế trước đây sẽ được tích hợp vào đề án này. Vì vậy, Diễn đàn hôm nay có ý nghĩa quan trọng nhằm tham vấn ý kiến chuyên gia, nhà khoa học để hoàn thiện định hướng và giải pháp.
Theo TS. Nguyễn Đức Hiển, mô hình phát triển không chỉ bao gồm tăng trưởng kinh tế mà còn bao trùm các lĩnh vực xã hội, môi trường, quốc phòng và đối ngoại. Tuy nhiên, điều cốt lõi là xác định rõ mục tiêu, triết lý phát triển, động lực và cơ chế vận hành. Việc thống nhất cách tiếp cận tổng thể, phân định rõ yếu tố nền tảng, trụ cột và mối quan hệ giữa các thành phần là yêu cầu quan trọng để xây dựng một mô hình phát triển nhất quán và khả thi.
Nhiều ý kiến tại Diễn đàn cho rằng mô hình phát triển mới của Việt Nam cần được xây dựng trên các trụ cột then chốt như thể chế hiện đại, khoa học công nghệ tiên tiến, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng dữ liệu số đồng bộ.
Đặc biệt, việc hình thành thị trường dữ liệu và phát triển kinh tế dữ liệu được xem là yếu tố mang tính đột phá, giúp nâng cao năng suất và tạo động lực tăng trưởng mới. Bên cạnh đó, cần xác định rõ các công nghệ chiến lược để ưu tiên đầu tư, gắn với định hướng phát triển các ngành công nghiệp trọng điểm, qua đó hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao và tự chủ công nghệ quốc gia.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là kinh tế tư nhân, trong việc dẫn dắt đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế. Đồng thời, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, hoàn thiện thể chế, cải thiện môi trường pháp lý và đầu tư xứng đáng cho các lĩnh vực mới như công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, qua đó biến văn hóa trở thành nguồn lực phát triển và sức mạnh mềm của quốc gia.
Sau gần 40 năm Đổi mới kể từ Đổi mới 1986, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu quan trọng, trở thành nền kinh tế có thu nhập trung bình với quy mô GDP ngày càng mở rộng. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng truyền thống dựa vào vốn, lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên đang dần bộc lộ hạn chế, khi năng lực nội sinh còn yếu và nguy cơ rơi vào bẫy thu nhập trung bình vẫn hiện hữu. Trong bối cảnh đó, việc chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo được xem là yêu cầu cấp thiết.
Một điểm đáng chú ý là đổi mới sáng tạo đã được đặt ngang hàng với khoa học công nghệ trong các chính sách mới, cho thấy sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư duy phát triển. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng chỉ ra rằng hệ thống pháp lý hiện hành vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển của các công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, blockchain hay Internet vạn vật, tạo ra độ “lệch pha” cần sớm được khắc phục.
Để công nghệ thực sự trở thành động lực, Việt Nam cần cơ chế linh hoạt hơn trong thu hút đầu tư, hỗ trợ doanh nghiệp nghiên cứu và phát triển, cũng như tạo thị trường cho các sản phẩm đổi mới sáng tạo.
Ở góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Trung Chính - Chủ tịch Tập đoàn CMC cho rằng, kinh tế số, đặc biệt là kinh tế dữ liệu và trí tuệ nhân tạo, sẽ là động lực tăng trưởng chủ đạo trong giai đoạn tới. Dữ liệu đã trở thành một loại “tài nguyên sản xuất mới”, còn AI là hạ tầng chiến lược có khả năng thúc đẩy năng suất và tạo ra giá trị lớn cho nền kinh tế. Nếu được phát triển đúng hướng, kinh tế dữ liệu và AI có thể đóng góp đáng kể vào GDP và tạo ra những bước nhảy vọt về tăng trưởng.
Nhiều chuyên gia cũng nhấn mạnh vai trò của hạ tầng số như nền tảng thiết yếu cho mô hình phát triển mới. Hạ tầng dữ liệu quốc gia cần được đầu tư tương xứng, tương tự như hạ tầng giao thông trong nền kinh tế truyền thống, đồng thời bảo đảm chủ quyền dữ liệu quốc gia trong bối cảnh dữ liệu ngày càng mang ý nghĩa chiến lược. Cùng với đó, việc hoàn thiện thể chế, phát triển nguồn nhân lực số và thúc đẩy liên kết giữa nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học được xem là những yếu tố then chốt để nâng cao năng lực tiếp nhận và làm chủ công nghệ.
Để đạt mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới, Việt Nam cần chuyển đổi mạnh mẽ mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn và lao động sang dựa vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đây không chỉ là định hướng chiến lược mà còn là điều kiện tiên quyết để nâng cao năng suất, tăng cường năng lực cạnh tranh và khẳng định vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
